De zomer is misschien wel de fijnste tijd van het jaar om veel te spelen op je handpan. Je hebt meestal wat tijd vrijgenomen van je werk of studie, en hebt misschien ook al een lekkere energieboost te pakken door het lekkere weer. Allebei perfecte ingrediënten voor veel fijne speelmomenten.
Daar komt nog eens bij dat buiten spelen enorm veel voordelen met zich meebrengt, en jouw spel letterlijk én figuurlijk in een ander daglicht zet. Het is het perfecte seizoen om een dag op pad te gaan met jouw handpan, en te spelen op jouw favoriete plekjes.
Maar de zomer brengt nog iets met zich mee: het is dé periode waarin goed onderhoud extra belangrijk wordt. Warmte, zonlicht en vocht vragen net wat meer aandacht dan normaal. Veel spelers mailen nog regelmatig met de vraag: Hoe onderhoud ik mijn handpan?
Vandaar deze blog. In deze blog deel ik alle belangrijke tips, zodat jouw handpan mooi blijft én je er jarenlang plezier van hebt.
Handpan en warmte: de grootste valkuil
Warmte is misschien wel het onderwerp waar ik de meeste vragen over krijg. Begrijpelijk ook, want het is niet altijd duidelijk wanneer warmte schadelijk is en wanneer niet.
Misschien herken je het wel: je handpan heeft even in de zon gestaan. Of hij lag iets te dicht bij een kachel. Soms is het zelfs iets veel subtielers, zoals je armen die een tijdje op de ding rusten tijdens een gesprek.
Wat al deze situaties gemeen hebben, is dat een deel van de handpan warmer wordt dan de rest. En precies dát is het probleem.
Staal verandert lichtjes van toonhoogte wanneer de temperatuur verandert. Wordt één gedeelte warmer dan een ander gedeelte, dan verandert de stemming tijdelijk ongelijkmatig. Het gevolg? Je handpan klinkt ineens vals.
Bij het voorbeeld van jouw armen op je handpan zal dit meestal minimaal zijn. Je armen zijn tenslotte (hopelijk😅) niet gloeiend heet. Maar heb je jouw handpan in de volle zon laten staan of naast een flinke warmtebron gelegen, dan kan het verschil behoorlijk groot worden. Je instrument kan dan ineens flink ontstemd klinken.
In de meeste gevallen herstelt de stemming vanzelf zodra de temperatuur weer overal gelijk is. Gelukkig komt het dus meestal gewoon goed. Maar wanneer het temperatuurverschil flink is, en deze verhitting ook wat langer duurt, kan de stemming ook blijvend veranderen.
Dit kan dus ook zeker gebeuren door een kachel of vuur, maar gebeurt het vaakst en makkelijkst door zonnekracht. Een ongeluk zit tenslotte in een klein hoekje, en zonnige plekken verschuiven ook gedurende de dag.
Onthouden wat wel en niet ok is, óók tijdens een hittegolf zoals laatst, is dus in het kort:
Gelijkmatig opwarmen is geen probleem. Ongelijkmatig opwarmen wel.
Dus: een warme kamer waarin de hele handpan rustig mee op temperatuur komt? Helemaal prima.
Een felle zon die slechts één kant verwarmt? Dat zou ik niet doen.
Niet gevaarlijk, maar wel onhandig
Zelf maak ik regelmatig de meest onschuldige versie mee. Tijdens optredens vertel ik soms eerst iets voordat ik begin te spelen. Onbewust liet ik vroeger vaak mijn armen rusten op de vlakke kant van de handpan.
Na een mooi opgebouwd verhaal begon ik te spelen, en oeps… Mijn handpan klonk vals. Geen ramp natuurlijk. Even twee minuten wachten en alles was weer normaal. Al haalt het wel eventjes de flow uit een optreden.
Tijdens een optreden is dit natuurlijk onhandig, en daarmee is het een goede manier om af te leren om te leunen op je handpan. Ook is het een onschuldige manier om te checken hoe jouw handpan klinkt als de ding een beetje vals zou zijn.
Mocht je dit eens willen checken: zorg dan dat je handpan nog koud is, en leg je arme zachtjes op het platte oppervlak van de ding. Als jouw armen een beetje warm zijn, zou je na twee minuutjes heel even een valse ding horen, die zich na een minuutje weer heeft hersteld.
Bovenstaand experiment is zeker geen vereiste, maar kan dus op zich geen kwaad. Zolang de temperaturen maar niet te extreem zijn, en het niet te lang gebeurt.
Hoe onderhoud ik mijn handpan? Begin met goed poetsen
Wanneer mensen vragen: ‘hoe onderhoud ik mijn handpan?’ gaat het bijna altijd over poetsen.
Maar waarom poets je eigenlijk? Dit is om twee redenen:
- om roest (oxidatie) te voorkomen;
- om verkleuring (patina) te beperken.
Welke van die twee voor jouw handpan het belangrijkst is, hangt af van het materiaal.
Genitreerd staal
Genitreerd staal is gevoeliger voor oxidatie. Regelmatig poetsen helpt daarom vooral bij dit materiaal om roestvorming te voorkomen. Voor verkleuring is genitreerd staal niet heel gevoelig. Bovendien zie je het minder snel, omdat genitreerde handpannen van zichzelf al vrij dof en donker ogen.
Roestvrij staal en Ember Steel
Ember Steel en Roestvrij staal zijn veel beter bestand tegen roest. Roestvrij staal heet tenslotte niet voor niets zo (al heet het éigenlijk roestvast staal).
Emberstaal heeft ook RVS als basis. Bij zowel RVS als Ember draait onderhoud dan ook vooral om het beperken van patina: de natuurlijke verkleuring van het staal.
Patina: mooi of juist niet?
Patina ontstaat doordat staal reageert op vocht, zout en zuren. En laat dat nu precies de stoffen zijn die je handen tijdens het spelen afgeven. Iedere speler krijgt er dus vroeg of laat mee te maken.
Het goede nieuws?
Patina is puur cosmetisch. Het tast de kwaliteit van je handpan niet aan en heeft geen invloed op de levensduur van het instrument.
Veel professionele spelers laten patina zelfs bewust ontstaan. Zeker wanneer je meerdere handpannen bezit, scheelt dat natuurlijk behoorlijk wat poetsuurtjes.
Bovendien krijgt je handpan door patina vaak een warme, karaktervolle uitstraling. Persoonlijk vind ik dat juist erg tof. Het geeft een instrument iets eigens, en een instrument mag ook wel een beetje leven.
Poets je minder vaak, dan zal je handpan dus sneller verkleuren. Dat is geen probleem, zolang je die keuze bewust maakt.
Hoe vaak moet je een handpan poetsen?
Ook hierover lopen de adviezen uiteen. Sommige bouwers adviseren na iedere speelbeurt. Anderen zeggen één keer per week. Weer anderen vinden één keer per maand voldoende.
Mijn advies is:
- Genitreerd staal: ongeveer één à twee keer per week.
- Roestvrij staal of Ember Steel: bepaal zelf hoeveel verkleuring je acceptabel vindt.
Daarbij is het nog goed om te benoemen: heb je snel klamme handen? Dan zal patina sneller ontstaan dan bij iemand met droge handen.
Hoe poets je een handpan?
Een goede poetsbeurt bestaat uit twee eenvoudige stappen.
Stap 1: reinigen
Maak de handpan eerst schoon met schoonmaakalcohol. Of dat nu 70%, 80% of 90% alcohol is, maakt weinig uit. Zolang het maar ontvet, en dat doen alle varianten. Zorg wel dat het alcohol is zonder parfum.
Met deze eerste stap verwijder je oude olie, vetresten en vuil in één keer.
Stap 2: opnieuw oliën
Breng daarna een dun laagje handpanolie aan. Een paar druppels zijn meestal al voldoende. Na het poetsen mag de handpan nét iets meer glanzen dan daarvoor, maar hij hoort zeker niet nat aan te voelen of te ogen.
Meer is dus zeker niet beter. Sterker nog: door teveel olie kan je handpan juist ook weer gaan verkleuren! Ga dus spaarzaam om met de olie.
Voilà! Met deze tips kan je op gebied van poetsen niet meer fout gaan. Een allerlaatste tip: woon je dichtbij de zee? Poets je handpan dan net iets vaker. De zoute zeelucht kan je handpan sneller doen verkleuren.
Ben je bij het strand geweest? Let er dan bij het poetsen wel op dat er geen zand op je doekje zit. Dat zou een schuurlaagje creëren, en dat is uiteraard geen goed plan.
Handpan en luchtvochtigheid
Ook luchtvochtigheid roept regelmatig vragen op. Moet je je zorgen maken als je in een vochtige ruimte speelt?
In de meeste gevallen: nee. Een handpan kan prima een tijdje in een vochtige omgeving zijn, zolang hij daarna weer goed kan drogen. Denk bijvoorbeeld aan spelen in een sauna of wellnessruimte, wat veel gebeurt. Dat is geen probleem, mits de handpan daarna niet langdurig in die vochtige omgeving blijft liggen.
Wil je helemaal zeker zijn, maak hem dan na afloop even schoon en droog en breng opnieuw een dun laagje olie aan.
Waar je wel voorzichtig mee moet zijn, is langdurige opslag in vochtige ruimtes. Bewaar je handpan daarom op een plek waar je zelf ook graag bent: droog, goed geventileerd en op kamertemperatuur.
Nog een paar praktische onderhoudstips
Als je jezelf afvraagt ‘hoe onderhoud ik mijn handpan?’, zijn dit misschien wel de belangrijkste gewoontes:
- Bewaar je handpan zoveel mogelijk buiten de tas wanneer je thuis bent. Staal houdt van ventilatie.
- Leg een handpan nooit ondersteboven. Voorkom druk op de bolling (de dome) van de ding.
- Speel zonder ringen, armbanden of andere harde sieraden.
- Heb je snel klamme handen? Was ze dan even voordat je gaat spelen.
Goed onderhoud begint eigenlijk bij goed spelen
Onderhoud gaat niet alleen over poetsen. Ook je speeltechniek bepaalt hoe lang je handpan mooi blijft.
Handpannen ontstemmen tenslotte lang niet altijd door temperatuurwisselingen, maar ook geregeld door spelen met een verkeerde techniek.
Ik zie regelmatig spelers erg hard slaan om meer volume te krijgen. Dat werkt misschien even, maar uiteindelijk vergroot je de kans dat je handpan ontstemt aanzienlijk.
Het interessante is: een goede aanslag levert vaak juist méér volume op, met minder kracht. Daar moet je natuurlijk wel even je tanden in zetten. Het vraagt om geduld en begeleiding, maar je krijgt er ontzettend veel voor terug. Je handpanspel wordt dynamischer, ronder, en je handpan gaat langer mee.
Je kunt altijd aankloppen voor een les om je techniek goed aan te pakken. Dit kan voor basistechniek, maar ook als opfrisser of als checkup. Deze lessen kunnen via Zoom, maar ook in persoon in Utrecht. In deze zomermaanden geldt zelfs een korting op deze livelessen van 10%! Je boekt dus een les van 60 minuten voor €63,-; en een les van 45 minuten voor €54,-!
Zoals altijd wordt 10% van dit bedrag gedoneerd aan goede doelen. Zo maken we samen de wereld een beetje mooier🙂
Tot slot
Dus… hoe onderhoud ik mijn handpan?
Eigenlijk komt het neer op een paar eenvoudige principes:
- voorkom grote temperatuurverschillen
- poets op een manier die past bij het materiaal van je handpan
- bewaar hem droog en goed geventileerd
- speel met een ontspannen techniek
- twijfel je ergens over, neem dan altijd contact op met de bouwer of verkoper van jouw handpan
Hopelijk helpen deze tips je om nog jarenlang zorgeloos van je handpan te genieten. Veel speelplezier!
